Türkiye'de uzun süredir devam eden nitelikli eleman ve usta açığı, çıraklık piyasasında dengeleri değiştirdi. Geçmişte sadece meslek öğrenmesi maksadıyla ücretsiz veya düşük harçlıklarla çalıştırılan çıraklar, sanayinin en çok aranan elemanları hâline geldi. İnternet ilanlarında yetiştirilmek üzere çırak arayan işletmelerin teklif ettiği ücretler 35 bin liralara kadar çıkarken, 2026 yılı net asgari ücretinin 28 bin 75 lira olduğu dikkate alındığında bu rakamlar asgari ücretin oldukça üzerinde kalıyor. Kartal'da bir kuaförün, sadece bir yıl deneyimi olan bir çırak için 50 bin lira maaş teklifiyle ilana çıkması piyasadaki durumu gözler önüne seriyor.

Çırak maaşlarının yükselmesinin temelinde artan usta maliyetleri yatıyor. Dışarıdan hazır, yetişmiş bir usta transfer etmenin maliyeti 100 bin liranın üzerine çıkarken, işverenler bu maliyetin altına girmek yerine genç birini alıp kendi kültürüne göre yetiştirmeyi tercih ediyor. İşverenler, bir iki yıl boyunca asgari ücretin üzerinde maaş verilse bile işi öğrenen çırağın gelecekte işletmenin sadık ve kalifiye elemanı olacağını öngörerek bu durumu geleceğe yapılan bir yatırım olarak değerlendiriyor.

"KİMSE ELİNİ YAĞA BULAMAK İSTEMİYOR"

Esenyurt'ta otomobil motor mekanik ustası olarak yıllardır hizmet veren Mahmut Karahan, artan maliyetlere dikkat çekerek, "Bugün dışarıdan bir usta getirsem 100 bin liradan aşağı kapıyı açmıyor. Ben de hâliyle kendi çırağımı kendim yetiştirmek istiyorum." dedi.

Gençlerin çalışma hayatına bakış açısını eleştiren Karahan, şunları kaydetti: 

"Aylık 30-35 bin lira para teklif ediyorum ama yine de gelen yok. Sanayiye heves edip gelen genç de işe odaklanmıyor, elinden telefonu düşürmüyor. Sosyal medyaya bakmaktan işi takip edemiyor. İki gün sonra da biraz yorulunca 'bana göre değil' deyip kaçıyor. Aileler çocuklarını pamuklara sararak büyütüyor. Artık kimse elini yağa, pasa bulamak istemiyor."

Çırak yetiştirmede devletin sunduğu Mesleki Eğitim Merkezleri (MESEM) sistemi 400 binin üzerindeki kayıtlı öğrencisiyle faaliyet gösteriyor. MESEM modelinde çıraklar haftanın bir günü okula gidip dört günü işletmede geçiriyor ve belirli mesai saatleri içinde devlet güvencesiyle çalışıyor. Ancak bazı ustalar tam zamanlı, gerektiğinde altıncı gün de çalışıp mesai yapacak eski usul çıraklar arıyor. Devletin kuralları çerçevesinde çırağa esnek mesai yaptıramayacağını bilen ustalar, aylık 30-35 bin lira maaş, yol ve yemek imkânı sunarak işi sıfırdan kendi kurallarına göre öğreteceği elemanlar talep ediyor.

Yüksek maaşlara rağmen sanayide çırak bulmak zorlaşırken, ailelerin ve gençlerin emek yoğun işlere bakış açısının değiştiği görülüyor. Aileler çocuklarının sanayide çalışması yerine masabaşı işlere yönelmesini istiyor. Gelecekte yapay zekânın gelişmesiyle masabaşı işlerin büyük bir kısmının tehlikeye gireceği, bedensel beceri isteyen zanaatkârların ise çok daha değerli hâle geleceği gerçeği ise arka planda kalıyor.

"YAZ TATİLİNDE BİLE KAPIMIZI ÇALAN YOK"

Hadımköy'de mobilya üretimi yapan marangoz Nazım Solakoğlu ise MESEM ile eski usul çıraklık arasındaki farkı vurgulayarak, "MESEM çok güzel bir uygulama, çevremde kullanan çok arkadaşım var ve hepsi memnun. Ama bana o sistem uymuyor, bana eski usul, tam zamanlı çırak lazım." diye konuştu.

İşi öğrenmek isteyen gençlere her türlü imkânı sunmaya hazır olduğunu belirten Solakoğlu, "Ben çocuğa 35 bin lira maaş, yol, yemek her şeyini veririm. Yeter ki gelsin, haftanın 6 günü benim yanımda kalsın, mesleği çekirdekten, usta-çırak ilişkisiyle öğrensin." ifadelerini kullandı.

Mevcut sistemin kendi çalışma düzenlerine uymadığını anlatan Solakoğlu, "Okul günleri veya katı mesai saati kısıtlamaları bizim işleyişimize uymuyor. İşi gerçekten öğrenmek isteyen bir gence altın bileziği koluna takarım. Ama gelin görün ki okulların kapandığı yaz tatilinde bile kapımızı çalan bir tane çırak adayı yok." dedi.