Şirket yöneticilerini, köstebekleri ve SPK'yı konuştuk; peki milyarlar erirken bağımsız dış denetçiler neredeydi?

Önceki yazılarımızda, fon şirketi yöneticilerinin suiistimallerini, içeriden bilgi sızdıran köstebekleri ve SPK’nın gözetim ihmalini masaya yatırdık. Ancak resmin tamamlanması için karanlıkta kalan çok kritik bir aktörü daha gün yüzüne çıkarmak gerekiyor. Milyarlarca lira göz göre göre erirken, yatırımcının güvencesi olması gereken o kurumlar ne yapıyordu?

Bu yazıda, fon krizinde bugüne kadar hiç gündeme gelmeyen bağımsız dış denetim şirketlerinin kilit sorumluluğunu mercek altına alıyoruz.

Portföy Yönetim Şirketlerinin (PYŞ) iç yapısında kurulan iç kontrol mekanizmalarından farklı olarak, Bağımsız Denetim Şirketleri dışarıdan görevlendirilen, kamu adına hareket eden çok önemli bir denetim kalkanıdır.

Bağımsız denetim dışarıdan yetkilendirilmiş profesyonel şirketlerce yürütülür. Fonun finansal raporlarının yanı sıra, yatırımcılara sunulan performans sunumları ve raporları da ayrıca bağımsız denetime tabidir. Bu denetim şirketleri, fon portföyündeki sığ veya manipüle edilmiş hisselerin "gerçeğe uygun değerinden" gösterilip gösterilmediğini Kamu Gözetimi Kurumu (KGK) standartlarına göre incelemek zorundadır. Eğer bir fonun içindeki hisseler suni işlemlerle şişirilmişse ve bağımsız denetçi buna rağmen finansal tablolara "Olumlu/Temiz Görüş" raporu vermişse, yatırımcıyı yanılttığı için doğrudan birincil sorumlu hâle gelir.

Bağımsız Denetim Şirketlerinin Kritik Durumları "Derhâl SPK'ya Bildirme" Yükümlülüğü
Sermaye Piyasası Kanunu’nun (SerPK) 64. maddesi, bağımsız denetçilere çok ağır bir misyon yükler. Denetim esnasında; fonun sürekliliğini tehlikeye düşürecek, mevzuata ağır aykırılık teşkil edecek veya fon mal varlığının kötüye kullanıldığını gösterecek bir durum saptanırsa, denetçi bunu dönem sonu raporunu beklemeden derhâl SPK’ya bildirmekle yükümlüdür. Bu bildirim, krizlerin büyümeden önlenmesindeki en büyük sorumluluktur.

Bağımsız Denetim Şirketlerinin Bilgi Sistemleri ve Dijital Altyapı Denetim Görevi
Fon yönetimlerinin siber ve dijital altyapıları (emir iletim sistemleri, TEFAS entegrasyonu, yapay zekalı alım-satım botları) Bilgi Sistemleri Bağımsız Denetim Tebliği çerçevesinde denetlenir. Fon yöneticilerinin sisteme manuel müdahale edip etmediği veya büyük yatırımcılara (imtiyazlı gruplara) avantaj sağlayacak sistemsel açıklar bırakıp bırakmadığı bu şirketlerin denetim sorumluluğundadır.

Fonların içi boşaltılırken veya sığ hisselerle fon fiyatı suni olarak manipüle edilirken bağımsız denetçi şirketleri görevlerini ihmal etmiş veya manipülasyona göz yummuşsa aşağıdaki üç sorumluluk türüyle karşı karşıya kalır:

Hatalı, eksik veya yanıltıcı rapor nedeniyle zarar eden yatırımcılara, fona ve pay sahiplerine karşı oluşan tüm zararı (kusurları oranında) tazmin etmekle yükümlüdürler.

Kasıtlı olarak gerçeğe aykırı, yanıltıcı bağımsız denetim raporu düzenleyen veya onaylayan denetçiler hapis cezasına çarptırılır.

SPK tarafından sermaye piyasalarında denetim yapma yetkileri (lisansları) iptal edilir veya geçici olarak durdurulur.

Hacettepe Üni. Hukuk Fak. Ticaret Hukuku ABD Başkanı