İşyerlerinde termal konfor şartlarının çalışanları rahatsız etmeyecek, çalışanların fiziksel ve psikolojik durumlarını olumsuz etkilemeyecek şekilde olması esastır. Kanunda “şu derecenin altında çalışılmaz” diyen tek bir rakam yok. Bunun yerine işverene, ortam sıcaklığını yapılan işe ve harcanan güce uygun hâle getirme ve riskleri değerlendirme yükümlülüğü yükleniyor. Ciddi ve yakın bir tehlike varsa çalışan, kanundaki usulle çalışmaktan kaçınabilir; tedbir alınmazsa sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir.
Mevzuatta tek bir sıcaklık eşiği yok. İşyeri binalarına ilişkin yönetmelik, ilkeyi şöyle koyuyor: "Çalışılan ortamın sıcaklığının çalışma şekline ve çalışanların harcadıkları güce uygun olması sağlanır." (İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik, Ek-1 m.19) Masa başında çalışan biri için uygun sıcaklık ile ağır yük taşıyan bir işçi için uygun sıcaklık aynı değil. Burda ölçüt, işin niteliğidir.
Asıl yükümlülük ise 6331 sayılı Kanun'da. İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlü (6331 S.K. m.4/1) ve bu kapsamda iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak zorunda (6331 S.K. m.10/1). Aşırı sıcak ve soğuk, risk değerlendirmesinde ele alınması gereken fiziksel etkenler arasındadır. Açık havada çalışılan işlerde mola düzeni, ısınma veya serinleme alanları, içme suyu ve uygun koruyucu kıyafet bu değerlendirmenin doğal parçası olmalı. Kanun ayrıca işverenin, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamayacağını açıkça söylüyor (6331 S.K. m.4/4). Soğuğa karşı koruyucu donanımlar da bu kapsamdadır.
Peki çalışan ne yapabilir? Kanun, çalışmaktan kaçınma hakkını açıkça düzenliyor: "Ciddi ve yakın tehlike ile karşı karşıya kalan çalışanlar kurula, kurulun bulunmadığı işyerlerinde ise işverene başvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin alınmasına karar verilmesini talep edebilir. Kurul acilen toplanarak, işveren ise derhâl kararını verir ve durumu tutanakla tespit eder." (6331 S.K. m.13/1).
Talep kabul edilirse sonuç şu: "Kurul veya işverenin çalışanın talebi yönünde karar vermesi hâlinde çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir. Çalışanların çalışmaktan kaçındığı dönemdeki ücreti ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer hakları saklıdır." (6331 S.K. m.13/2) Tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda bu usul aranmaksızın çalışanlar işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek güvenli bir yere gidebiliyor ve bu nedenle sorumlu tutulamıyor (6331 S.K. m.13/3).
Talep edilmesine rağmen gerekli tedbirler alınmazsa, iş sözleşmesiyle çalışanlar sözleşmelerini tabi oldukları kanun hükümlerine göre feshedebiliyor (6331 S.K. m.13/4). İş Kanunu da işin yapılması işin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olursa, işçiye haklı nedenle derhal fesih imkânı tanıyor (4857 S.K. m.24/I-a). Haklı nedenle fesheden işçi, şartlar mevcutsa kıdem tazminatına ve işsizlik maaşına hak kazanır.
Burada çalışanlara önemli bir uyarım var:
Durumu iş güvenliği uzmanına, işyeri hekimine veya çalışan temsilcisine bildirin.
İSG kuruluna, kurul yoksa işverene yazılı olarak başvurun ve durumun tespit edilmesini isteyin.
Karar olumsuzsa ya da cevap verilmezse Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na şikâyette bulunabilirsiniz.
Sağlık açısından hassas gruplar için işverenin dikkati daha da artmalı. Gebe ve emziren çalışanlar, kronik hastalığı olanlar ve genç çalışanlar, aşırı sıcak ve soğuktan daha fazla etkileniyor.
"Bu iş böyle" diyerek her mevsim aynı riskleri tekrar etmek, işverenin hem cezai hem de hukuki sorumluluğunu büyütüyor. Özellikle kuryeler, şantiye ve liman işçileri gibi açık alanda çalışanlar için risk değerlendirme sürecindeki özellikli durumlara, açık alanda ısınma amaçlı verilen molaların çalışma süresi içerisindeki yerine ayrıca dikkat edilmelidir.
Not: İSG Kurulu; 50 ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde zorunludur (6331 S.K. m. 22).