Telefon ve sosyal medya kullanımı gençlerin günlük hayatının önemli bir parçası haline gelirken, yeni bir araştırma platformlar arasındaki deneyim farklarını ortaya koydu.

ABD'de 13-17 yaş grubundaki gençlerle yapılan çalışmaya göre, başkalarının paylaşımlarını gördükten sonra kendi hayatını daha kötü değerlendirme hissi en çok Instagram ve TikTok'ta dile getirildi.

Araştırma, hakemli tıp dergisi JAMA Pediatrics'te yayımlandı. Çalışmayı, araştırmanın yürütüldüğü dönemde Stanford Tıp Fakültesi Dijital Sağlık Merkezi'nde doktora sonrası araştırmacı olan, bugün Wisconsin-Madison Üniversitesi'nde görev yapan Angela Y. Lee yönetti. Stanford, USC, NYU ve Wisconsin-Madison'dan psikoloji, iletişim ve tıp alanında çalışan araştırmacıların yer aldığı ekipte, gençler ve akıllı telefon kullanımı üzerine çalışmalarıyla bilinen sosyal psikolog Jonathan Haidt da yer aldı.

472 GENÇ, 20 FARKLI PLATFORM ÜZERİNDEN DEĞERLENDİRİLDİ

Araştırmacılar, ABD'yi temsil edecek şekilde seçilen 13-17 yaş arasındaki 472 gençle Şubat-Aralık 2025 döneminde anket yaptı.

• Katılımcılara Instagram, TikTok, Snapchat, YouTube, Facebook ve mesajlaşma uygulamalarının da aralarında bulunduğu 20 platformu son dört haftada nasıl kullandıkları soruldu.
• Sorular yalnızca kullanım süresiyle sınırlı değildi. Gençlerin taciz ve zorbalık, şiddet içerikleri, istenmeyen cinsel görüntüler, kendine zarar vermeyi teşvik eden paylaşımlar ve uyku düzeninin bozulması gibi deneyimleri de araştırıldı.

Ortaya çıkan tablo dikkat çekici. Katılımcıların yüzde 44,7'si son dört hafta içinde başka bir kişinin taciz veya zorbalığa uğradığına tanık olduğunu söyledi. Yüzde 29,8'i ise zorbalığı doğrudan kendisinin yaşadığını belirtti.

Üstelik mesele yalnızca internet ortamıyla sınırlı değil. Doğrudan zorbalık yaşadığını söyleyenlerin oranı yüz yüze ortamlarda yüzde 18,5, internette ise yüzde 16,4 oldu.

ŞİDDET VE İSTENMEYEN İÇERİKLER İNTERNETTE DAHA SIK GÖRÜLÜYOR

Bazı olumsuz deneyimlerde ise internet ile gerçek hayat arasındaki fark belirginleşti.

Şiddet içeren görüntülere internette denk geldiğini söyleyen gençlerin oranı yüzde 10,7 olurken, gerçek hayatta böyle bir görüntüyle karşılaşanların oranı yüzde 1,6'da kaldı. İstenmeyen cinsel görüntüler için bu oranlar sırasıyla yüzde 13,4 ve yüzde 2 olarak ölçüldü.

Kendine zarar vermeyi özendiren içeriklerle karşılaşma oranı da internette yüzde 9,7'ye ulaştı.

Ancak araştırmanın en dikkat çekici sonuçlarından biri, gençlerin farklı platformlarda yaşadığı deneyimlerin aynı olmaması.

KENDİ HAYATINI KÖTÜ HİSSETME ORANINDA INSTAGRAM VE TİKTOK ÖNE ÇIKTI

Başkalarının paylaşımlarını gördükten sonra kendi hayatını daha kötü bulduğunu söyleyen gençlerin oranı Instagram'da yüzde 16,6, TikTok'ta ise yüzde 13,4 oldu.

YouTube'da bu oran yüzde 4,1'e, mesajlaşma uygulamalarında yüzde 5,6'ya kadar geriledi.

Şiddet içerikleri açısından da platformlar arasında fark görüldü. Instagram kullanan gençlerin yüzde 9,1'i şiddet içeren görüntüler gördüğünü belirtirken YouTube kullanıcılarında bu oran yüzde 1,9 olarak ölçüldü.

Fotoğraf ve kısa video akışlarının yoğun biçimde kullanıldığı Instagram ile TikTok'un sosyal kıyaslama konusunda öne çıkması, gençlerin sosyal medya deneyimiyle ilgili tartışmaları yeniden gündeme getiriyor.

Burada önemli bir ayrıntı var: Araştırma, bu platformların gençleri doğrudan daha mutsuz hale getirdiğini göstermiyor. Yalnızca söz konusu hissin bu uygulamaları kullanan gençler tarafından daha sık bildirildiğini ortaya koyuyor.

TİKTOK KULLANAN GENÇLERİN YÜZDE 42,2'Sİ UYKUSUNUN BÖLÜNDÜĞÜNÜ SÖYLEDİ

Uyku konusunda da benzer bir tablo ortaya çıktı.

Araştırmaya katılan gençlerin yüzde 51,5'i teknoloji kullanımının uykusunu bozduğunu söyledi. Platform bazında bakıldığında TikTok ve Instagram yine öne çıktı.

TikTok kullananların yüzde 42,2'si, Instagram kullananların ise yüzde 27,8'i uykularının bu uygulamalar nedeniyle bölündüğünü belirtti. Mesajlaşma uygulamalarını sorumlu tutanların oranı ise yüzde 10,2'de kaldı.

Araştırmada ailelerin sosyoekonomik durumuna ilişkin veriler de incelendi. Ebeveynlerin eğitim düzeyi, hane geliri veya telefonda ebeveyn denetiminin bulunması ile gençlerin internette olumsuz bir deneyim yaşama ihtimali arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmadı.

ARAŞTIRMACILAR SONUÇLAR KONUSUNDA TEMKİNLİ

Çalışmanın sonuçları dikkat çekici olsa da araştırmacılar bunların kesin bir neden-sonuç ilişkisi olarak yorumlanmaması gerektiğini vurguluyor.

Angela Y. Lee, araştırmanın 472 kişilik görece küçük bir örneklemle gerçekleştirilen pilot çalışma olduğunu ve verilerin tek bir zaman diliminde toplandığını belirtiyor. Bu nedenle elde edilen verilerden "Instagram gençleri mutsuz ediyor" şeklinde bir sonuç çıkarmak mümkün değil.

Başka bir ihtimal de var. Gençler, yaşadıkları olumsuz deneyimleri en fazla vakit geçirdikleri uygulamayla ilişkilendiriyor olabilir. Ayrıca bazı platformların zaten sosyal kıyaslamaya daha yatkın kullanıcıları kendine çekmesi de sonuçları etkileyebilir.

Araştırma ekibi bu soruların yanıtlarını daha geniş bir çalışmayla incelemeye hazırlanıyor. Yeni araştırmada gençlerin yanı sıra ebeveynler de çalışmaya dahil edilecek. Ayrıca yapay zeka sohbet botları ve yapay zeka arkadaş uygulamaları da incelenecek.

Türkiye'de çocukların sosyal medya kullanımına ilişkin yaş sınırı ve yeni düzenlemeler tartışılırken, platform bazında elde edilen bu veriler de gençlerin dijital deneyiminin hangi noktalarda farklılaştığına ilişkin somut rakamlar ortaya koyuyor.