Kazakistan Cumhurbaşkanı Tokayev'in Rusya'yı Türk Devletleri Teşkilatı'na davet etme önerisi, Moskova'da olumlu karşılandı. Kremlin'in açıklaması, Rusya'nın Türk dünyasıyla ilişkilerini kurumsal bir zeminde geliştirmeye açık olduğunu gösterirken, olası katılımın biçimi ve teşkilatın gelecekteki yönü konusunda yeni tartışmaları da beraberinde getirdi.
30 Ekim'de Ankara'da gerçekleştirilen Türk Devletleri Teşkilatı'nın (TDT) 13. Zirvesi'nde Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev'in Rusya'ya yönelik önerisi, toplantının öne çıkan başlıklarından biri oldu. Tokayev, Rusya'nın TDT+ formatına katılmasını veya teşkilatta gözlemci statüsü elde etmesini önerdi.
Kazakistan Cumhurbaşkanı bu önerisini Rusya'nın Türk dünyasıyla tarihsel ilişkilerine, ülke sınırları içerisinde yaşayan Türk halklarına ve ortak kültürel geçmişe dayandırdı. Ayrıca Rusya'nın katılımının teşkilatın uluslararası itibarını artıracağını ifade etti.
Tokayev'in açıklamasının dikkat çeken tarafı, Rusya'yı Türk dünyasının dışında konumlandırmak yerine, mevcut işbirliği mekanizmalarına dahil etme yaklaşımıydı. Bu öneri, özellikle Orta Asya'da Rusya ile Türk devletleri arasındaki ilişkilerin geleceği bakımından yeni bir tartışma alanı açtı.
Tokayev'in açıklamasına Moskova'dan gelen ilk resmi yanıt, Kremlin Sözcüsü Dmitri Peskov'dan geldi. Peskov, 2 Kasım'da yaptığı değerlendirmede Rusya'nın Türk Devletleri Teşkilatı'nın çalışmalarına katılımını "anlaşılır, yerinde ve doğal" olarak nitelendirdi.
Peskov'un açıklamasında özellikle Rusya Federasyonu'nun bütün olarak teşkilat çalışmalarına katılımından söz etmesi dikkat çekti. Kremlin Sözcüsü, Rusya'da Tatarlar, Başkurtlar, Çuvaşlar, Yakutlar ve diğer Türk halklarının yaşadığını hatırlatarak bu tarihsel ve toplumsal bağların böyle bir işbirliğini anlamlı kıldığını belirtti.
Bununla birlikte Peskov, Moskova'ya henüz resmî bir davet ulaşmadığını da açıkladı. Konunun Kazakistan ile gerçekleştirilecek temaslarda gündeme gelebileceğini ifade etti. Dolayısıyla Kremlin'in açıklaması, Rusya'nın teşkilata katılma kararı aldığı şeklinde yorumlanmamalı. Burada öne çıkan husus, Moskova'nın öneriye yönelik olumlu yaklaşımı ve konuyu diplomatik görüşmelere açık tutmasıdır.
Tokayev'in önerisi Rus medyasında kısa sürede geniş yer buldu. Vedomosti, RBC, Interfax ve RIA Novosti gibi haber kuruluşları, hem Kazakistan Cumhurbaşkanı'nın açıklamasını hem de Kremlin'in verdiği yanıtı gündeme taşıdı.
Rus basınındaki ilk değerlendirmelerde ağırlıklı olarak Peskov'un açıklaması öne çıktı. Özellikle Vedomosti, Rusya'nın teşkilata katılımının Kremlin tarafından doğal ve makul bulunduğunu aktarırken, resmî davetin henüz yapılmadığına dikkat çekti. RBC ve Interfax da gelişmeyi Moskova'nın olası katılımı üzerinden haberleştirdi.
Ancak Rusya'daki tartışma yalnızca Kremlin'in olumlu açıklamasının aktarılmasıyla sınırlı kalmadı. 4 Kasım'da Rusya'nın devlet haber ajansı RIA Novosti'nin uluslararası basın merkezinde, Astana-Moskova bağlantısıyla "Kazakistan'ın girişimi: Rusya TDT'ye katılacak mı?" başlıklı bir toplantı düzenlendi. Toplantıya Rusya'dan Siyasi Bilgiler Merkezi Genel Müdürü Aleksey Muhin, Kazakistan'dan ise siyaset bilimci Talğat Kaliyev ve Avrasya Dünyası Vakfı Başkanı Eduard Poletayev katıldı.
Toplantıda Rusya'nın TDT+ formatına dahil olmasının sağlayabileceği stratejik kazanımlar, teşkilat içerisindeki güç dengelerine etkisi ve bu katılımın Çin ile İran gibi diğer bölgesel aktörler açısından oluşturabileceği sonuçlar ele alındı. Bu toplantı, konunun Rusya'da yalnızca diplomatik bir açıklama olarak değerlendirilmediğini, aynı zamanda bölgesel entegrasyon ve Avrasya'daki güç ilişkileri çerçevesinde tartışılmaya başlandığını gösteriyor.
Öte yandan Rusya'daki değerlendirmelerin tamamını olumlu bir yaklaşım içerisinde görmek doğru olmaz. Moskova'da daha önce yapılan tartışmalarda, Türk Devletleri Teşkilatı'nın ekonomik ve kültürel işbirliğinin ötesine geçerek güvenlik ve askerî işbirliğine yönelmesi ihtimali de gündeme getirilmişti. Rusya'nın bu konudaki hassasiyetinin temelinde, Orta Asya'nın mevcut güvenlik mimarisi ve bölgedeki geleneksel ilişkileri bulunuyor. Bu nedenle Kremlin'in Tokayev'in önerisine olumlu yaklaşması, teşkilatın gelecekteki bütün faaliyetlerinin Moskova tarafından aynı şekilde karşılanacağı anlamına gelmiyor.
Rusya'nın Tokayev'in önerisine gösterdiği ilginin arka planında, Orta Asya ile ilişkilerinin bölgesel ve ekonomik boyutu bulunuyor. Kazakistan ve Kırgızistan, Rusya ile birlikte Avrasya Ekonomik Birliği ve Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü içerisinde yer alıyor. Özellikle Kazakistan, Rusya açısından enerji, ticaret, ulaşım ve güvenlik alanlarında önemli bir ortak olmayı sürdürüyor.
Bununla birlikte Orta Asya ülkeleri, dış politikalarında tek bir güç merkezine bağlı kalmayan çok yönlü bir yaklaşım izliyor. Çin, Türkiye, Avrupa Birliği ve ABD ile geliştirilen ilişkiler, bölge ülkelerinin ekonomik ve siyasi seçeneklerini çeşitlendiriyor. Bu noktada Tokayev'in önerisi ayrıca önem kazanıyor. Astana, Türk dünyası içerisindeki işbirliğini geliştirirken Rusya ile mevcut stratejik ilişkilerini de korumaya çalışıyor. Rusya'nın TDT+ formatına dahil edilmesi, iki farklı bölgesel işbirliği alanının birbirine rakip olmadan aynı zeminde buluşmasına imkân sağlayabilir.
Moskova açısından böyle bir katılımın sağlayabileceği en somut kazanımlardan biri, bölgesel karar alma süreçlerinde daha fazla temas ve diyalog imkânı elde etmek olacaktır. Özellikle Hazar geçişli ulaşım hatları, ticaret, enerji ve lojistik alanlarındaki gelişmeler düşünüldüğünde TDT, Rusya için ilave bir diplomatik temas kanalı oluşturabilir. Bu durum, Rusya'nın Avrasya Ekonomik Birliği veya Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü gibi mevcut mekanizmaların yerine yeni bir yapı aradığı anlamına gelmiyor. Daha ziyade farklı bölgesel platformlarla ilişkilerini çeşitlendirme imkânı olarak değerlendirilebilir.
Rusya'nın teşkilata katılımı konusunda önümüzdeki dönemde tartışılması gereken temel mesele, bunun hangi statü üzerinden gerçekleşebileceğidir. Tam üyelik, gözlemci statüsü ve TDT+ formatı birbirinden farklı siyasi ve kurumsal sonuçlar doğuruyor. Özellikle gözlemci statüsü açısından teşkilatın mevcut kuralları önemli bir sınırlama oluşturuyor.
Türkiye'de AK Parti Genel Başkan Yardımcısı Kürşad Zorlu, 5 Kasım'da Anadolu Ajansı'na yaptığı açıklamada, TDT'nin gözlemci statüsü için belirlediği dil kriterlerine dikkat çekti. Buna göre gözlemci statüsü elde edecek ülkelerde Türk dillerinden birinin ülke genelinde resmî veya devlet dili statüsünde bulunması gerekiyor. Rusya'da Türk dillerinin bazı cumhuriyetlerde resmî statüye sahip olması ise bu kriterin karşılanması bakımından yeterli görülmüyor.
Zorlu, bu nedenle Rusya ile ilişkilerde TDT+ formatının değerlendirilebileceğini belirtti. Bu format, teşkilata üye olmayan ülkelerle daha esnek bir işbirliği kurulmasına imkân tanıyor. Dolayısıyla Rusya'nın teşkilatla ilişkilerinde TDT+ seçeneği, mevcut kurumsal çerçeve içerisinde ayrıca değerlendirilmesi gereken bir alternatif olarak öne çıkıyor.
Burada dikkat edilmesi gereken bir başka husus da Tokayev'in önerisinin Rusya'nın tam üyeliği yönünde kesinleşmiş bir talep olmamasıdır. Kazakistan Cumhurbaşkanı, öncelikle Rusya'nın teşkilat çalışmalarına dahil edilmesini ve bunun için farklı katılım modellerinin değerlendirilmesini önerdi.
Tokayev'in önerisinin daha geniş bir anlamı da bulunuyor. Rusya, tarihsel olarak yalnızca Türk devletleriyle komşuluk ilişkileri geliştiren bir ülke değil; aynı zamanda sınırları içerisinde önemli Türk topluluklarını barındıran çok uluslu bir devlet. Bu nedenle Türk dünyasıyla ilişkiler, Moskova açısından yalnızca dış politika başlığı olarak değerlendirilemez. Tataristan, Başkurdistan, Çuvaşistan, Saha (Yakutistan), Tuva ve Altay gibi bölgeler, Rusya'nın çok uluslu yapısının ve Türk halklarıyla tarihsel bağlarının önemli örneklerini oluşturuyor.
Bu bağlamda TDT ile geliştirilebilecek ilişkiler, kültürel, akademik ve ekonomik işbirliğinin genişletilmesi açısından da fırsatlar sunabilir. Ancak bu ilişkinin sürdürülebilirliği, Türk dünyasının kendi kurumsal kimliğini koruması ve Rusya'nın da teşkilatın mevcut yapısına saygı göstermesiyle mümkün olabilir. Nitekim Tokayev'in aynı zirvede TDT'nin askerî bir ittifaka dönüşmemesi gerektiğini vurgulaması da bu açıdan önem taşıyor. Rusya'nın olası katılımı, teşkilatın ekonomik ve kültürel işbirliği eksenini güçlendirebileceği gibi, üyeler arasında yeni siyasi değerlendirmeleri de beraberinde getirebilir.
Kazakistan Cumhurbaşkanı Tokayev'in Ankara'da ortaya koyduğu öneri, Rusya'nın Türk Devletleri Teşkilatı ile ilişkilerinde yeni bir tartışma başlattı. Kremlin'in olumlu açıklaması, Moskova'nın bu ihtimali değerlendirmeye açık olduğunu gösteriyor. Ancak henüz resmî bir davetin bulunmaması ve teşkilatın mevcut üyelik kriterleri, sürecin önünde aşılması gereken kurumsal ve siyasi meseleler olduğunu ortaya koyuyor.
Rusya açısından TDT ile ilişkilerin geliştirilmesi, Orta Asya'daki geleneksel bağlarını korumak ve Türk dünyasıyla ekonomik, kültürel ve diplomatik temaslarını genişletmek bakımından önem taşıyabilir. Türk Devletleri Teşkilatı açısından ise Rusya ile kurulacak ilişkinin hangi çerçevede yürütüleceği, örgütün bağımsız kurumsal kimliği ve gelecek vizyonu bakımından belirleyici olacaktır.
Bu nedenle Tokayev'in önerisini yalnızca Rusya'nın teşkilata katılması ihtimali üzerinden okumak eksik kalır. Asıl mesele, Türk dünyasının bölgesel işbirliğini geliştirirken Rusya ile ilişkilerini nasıl konumlandıracağı ve Avrasya'da farklı entegrasyon mekanizmalarının birbirleriyle nasıl bir ilişki kuracağıdır.
Önümüzdeki dönemde Moskova ile Astana arasındaki temaslar ve TDT üyelerinin bu öneriye vereceği yanıt, sürecin yönünü belirleyecek. Şimdilik kesin olan, Tokayev'in Ankara'da dile getirdiği önerinin Rusya'da karşılık bulduğu ve Türk dünyası ile Moskova arasındaki ilişkilerin geleceğine dair yeni bir tartışma başlattığıdır.
