Osmanlı Devleti ilk dış borcunu 1854 yılında aldı. Rusya ile giriştiği Kırım Harbinin bütün şiddetiyle sürdüğü günlerdi. Eflak ve Boğdan işgal edilmiş, donanması Sinop açıklarında batırılmıştı. Bir yandan kayıplarının telafisi için uğraşıyor, diğer yandan giderlerine kaynak bulmaya çalışıyordu. Bütçe açığı nedeniyle kimi zaman maaşları bile ödemekte zorlanan Devlet Hazinesi, harp masraflarının da eklenmesiyle iyiden iyiye sıkıntıya düşmüştü.
Rusya’ya karşı aynı safta buluştuğu Fransa ve İngiltere’nin kapısını çaldı. Palmer ve Goldschmid isimli iki İngiliz bankasından toplam 5 milyon Sterlin borç aldı. Yüzde yedi buçuk faizle aldığı bu borcun karşılığı olarak Mısır eyaletinden topladığı vergileri teminat gösterdi.
Alınan borç, savaş giderlerini karşılamaya yetmeyince senesi dolmadan ikinci kez borçlanmaya gitti. Bu kez de Suriye ve İzmir gümrüklerinin gelirlerini teminat gösterdi.
Kırım Harbi, üç yıl devam edip 1856 yılında bitti. Ne var ki ihtiyaçlar bitmedi. Kolay ulaşılan sıcak para, yöneticilere cazip geldi. Zamanla alışkanlığa dönüştü. 1854’ten 1874’e kadar on beş kez dış borçlanmaya gidildi. 5 milyonla başlayan borç yükü 238 milyona kadar yükseldi. Üstelik bu paralar Rumeli Demiryolu yapımında kullanılan yüzde yedilik kısmın dışında hovardaca harcandı. Dört milyona yakın miktarıyla Çırağan sahil sarayı yapıldı. Bir kısmı ötekinin berisinin cebine girdi. Gerisi komisyon masrafları, bütçe açığının kapatılması, faiz giderleri, borç taksitleri, değerini yitiren paraların tedavülden kaldırılması gibi câri harcamalarla buhar olup gitti. Her borçlanma yeni bir sendelemenin sebebi oldu. Zamanla ülke adeta ipotek altına girdi. Güçsüzleştikçe borç aldı, borç aldıkça daha da güçsüzleşti.
Sonunda korkulan oldu. Borçlar ödenemez hale geldi. 1875 yılında mali iflas ilan edildi. Avrupa’nın dört bir yanı protesto gösterileriyle çalkalandı. Osmanlı maliye sistemine güvenmeyen ya da vaziyeti fırsata çevirmek isteyen alacaklı devletlerin temsilcileri soluğu İstanbul’da aldılar. Şura-yı Devlet Reisi Server Paşanın başkanlığında kurulan tasfiye komisyonuyla masaya oturdular. Yapılan görüşmeler, garip bir anlaşmayla sonuçlandı. 20 Aralık 1881 tarihinde “Muharrem Kararnamesi” yayınlandı. Bu kararname ile “Düyun-u Umumiye İdaresi” adında uluslararası bir örgüt kuruldu. Bulgaristan, Kıbrıs adası ve Şarki Rumeli’den toplanan vergiler, gümrük gelirleri, temettü vergisi, tuz, tütün, damga resmi, alkollü içecekler ve balıkçılık gibi önemli devlet gelirleri doğrudan bu idareye devredildi.
İdare, bu alanlardaki vergileri toplayacak, gelirleri işletecek, elde ettiği kazançlarla her yıl borçların yüzde beşini ödeyecek, eğer artarsa kalanını Osmanlı hazinesine devredecekti.
Örgütü yönetmek üzere; İngiltere, Fransa, Almanya, Avusturya, İtalya ve Hollanda’nın yanı sıra bir Osmanlı temsilcisinin de bulunduğu yedi üyeli bir meclis oluşturuldu. Sirkeci’de Galata Bankerlerince Rüsum-u Sitte İdaresi için düzenlenen binada çalışmaya başladı. Bir müddet sonra Cağaloğlu’nda yapılan görkemli binaya taşındı.
Düyun-u Umumiye İdaresi, bugün İstanbul Erkek Lisesinin bulunduğu binada devletin son demine kadar faaliyet gösterdi. Kifayetsiz idareciler bir yandan içlerindeki urun gün geçtikçe büyümesini seyrettiler bir yandan borç almaya devam ettiler.
Kısa zamanda büyüyüp ahtapot gibi memleketin dört bir yanını saran idare, İstanbul dışında yirmiyi aşkın şehirde örgütlenip müdürlükler kurdu. Çalışanlarının sayısı beş binin üzerine çıktı. Bunların iki yüze yakını yabancı uyrukluydu. Ayrıca hasat mevsimlerinde çok sayıda geçici işçi çalıştırdı.
Esas felaket, Reji İdaresi ile kendini gösterdi.
Anadolu’nun kendine has iklim ve toprak yapısında yetişen tütünler, dünyanın gözdesiydi. Yüksek şeker oranı, düşük nikotin seviyesi ve yoğun aroması nedeniyle Amerika ve Avrupa piyasalarında kapışılıyordu. Özellikle Rumeli’nin Yenice bölgesinde yetişen tütünler dünyanın en kaliteli tütünü olarak kabul ediliyor, Samsun, Bafra ve Trabzon’da yetişen tütünler ince dokusu ve yanma kalitesiyle büyük talep görüyor, İzmir, Manisa ve Akhisar’da yetişen Ege tütünleri hem tek başına hem de harmanlarda en çok tercih edilen türler arasında bulunuyordu.
Bu yüzdendir ki Düyun-u Umumiye İdaresi, tütün üretimiyle özellikle ilgilendi. 1883 yılında, “Memalik-i Şahane Duhanları Müşterekül Menfaa Reji Şirketi” adıyla özel bir şirket kurdu. Almanya, Avusturya, Fransa ve İngiltere sermayeli gruplar ve Rothschild Ailesinin ortaklığıyla kurulan şirket, halk arasında “Reji İdaresi” olarak tanındı.
Reji İdaresi, bir anda Türk tütününün tek patronu oldu. İstanbul, İzmir, Samsun ve Adana’ya fabrikalar kurdu. Tütün üretimi, fabrikasyonu, depolanması ve satışıyla ilgili sınırsız yetkilere sahip oldu. Köylüler, tütün üretmek için Reji’den ruhsat almak, ürettikleri tütünü Reji’nin belirlediği fiyattan satmak ve sadece Reji’ye satmak zorundaydılar.
İdare, bu yetkisini sömürüye dönüştürdü. Üreticiye düşük fiyatlar verdi. Fiyatla birlikte ürünün kalitesini de kendisi belirledi. En kaliteli tütünlere çürük raporu düzenleyerek maliyetinin altında ödemeler yaptı. Beğenilmeyenleri imha etti. Kendi tarlasına bile Reji’den yazılı ruhsat almadan tütün ekemeyen binlerce köylü, yüksek faizli avanslar, sıkı kotalar, düşük ücretler nedeniyle perişan oldu.
Reji İdaresi, ekonomik sömürüyü fiziki şiddete çevirmekten de çekinmedi. Kaçakçılığı önlemek bahanesiyle silahlı ve üniformalı bir teşkilat kurdu. Sayıları 6 bini bulan ve “Kolcu” denilen bu teşkilata ev arama, tutuklama ve silah kullanma gibi geniş yetkiler tanındı.
Kolcular, bu yetkileriyle adeta devlet içinde devlet olup terör estirdiler. Evlere, ahırlara ve tarlalara baskınlar düzenlediler. Kendi içeceği tütünleri saklayan köylülere ağır işkenceler yaptılar. O günlerde yayınlanan İştirak Gazetesi, Reji İdaresini “dehşetli bir hırsız ve imtiyazlı bir cani” olarak tanımladı.
Bunca baskı ve eziyet, büyük travmalara ve çok derin toplumsal olaylara neden oldu. Hem fakirleşen hem de onurları kırılan köylüler silahlanarak tütün kaçakçılığına başladılar. Çakırcalı Mehmet Efe gibi halk kahramanları doğdu. Özellikle Ege ve Karadeniz bölgelerinde “ayıngacı” denilen tütüncülerle Kolcular arasında kanlı çatışmalar yaşandı. Bu çatışmalar yer yer küçük çaplı savaşlara dönüştü. 1883-1902 yılları arasında 20 binden fazla insan bu çatışmalarda hayatını kaybetti.
Yıllar, bir ibret denizi gibi akıp gitti...
Düyun-u Umumiye İdaresinin gelir toplama yetkisi, Osmanlının tarih sahnesinden çekilişine kadar sürdü. 24 Temmuz 1923 yılında imzalanan Lozan Antlaşmasıyla sona erdi. Osmanlı Devletinin aldığı dış borçlar, devletin parçalanmasıyla ortaya çıkan on altı ülkeye paylaştırıldı. Bu borçların yüzde 73’ünü Türkiye devraldı. Borçların ödemesi 1954 yılında tamamlandı.
Tütün Rejisi 1925 yılında lağvedildi. Fakat bu topraklarda bıraktığı acılar hiçbir zaman unutulmadı. Özellikle hapishane kaçkınlarından oluşturulan “Kolcular”ın estirdikleri terör, romanlara, hikâyelere ve filmlere konu oldu. Ağıtlar yakıldı, besteler yapıldı. Türk Halk Müziğinde “Ayıngacı Türküleri” ve “Kolcu Türküleri” olarak bilinen özel bir gelenek oluştu. “Kolbastı”dan “Çökertme” Türküsüne, “İzmir’in Kavakları”ndan “Kerimoğlu Zeybeğine kadar yüzlercesi dillerden düşmedi. O günlerin sözlü tarihi olarak hafızalara kazındı.
