**Prof. Dr. Derya Berrak ile arkeoloji, çocukluk ve insanlığın ortak hafızası üzerine**

*On dört kitabın yazarı Prof. Dr. Derya Berrak, Cinius Yayınları tarafından yayımlanacak Benim Çocuğum Yapmaz Deme adlı yeni kitabında insanlığın ilk yerleşimlerinden bugünün ailelerine uzanıyor. Çocukluğun izlerini arkeoloji, sosyoloji ve edebiyatın kesişiminde arayan yazarla geçmişin sessizliklerini ve bugünün sorularını konuştuk.*

**Yeni kitabınız çocukluk üzerine. Ancak okuru bugünden alıp insanlığın ilk yerleşimlerine götürüyorsunuz. Neden bu kadar geriye gitmek istediniz?**

Çünkü bugün aile, çocukluk ve ebeveynlik hakkında doğal kabul ettiğimiz pek çok şeyin uzun bir tarihi var. İnsanların aynı çatı altında yaşama, çocuklarını büyütme, yaşlılarına bakma ve hayatı sürdürme biçimleri zaman içinde değişti. Biz çoğu zaman kendi dönemimizin alışkanlıklarını, sanki insanlığın her zaman bildiği tek yaşam biçimiymiş gibi düşünüyoruz.

Arkeoloji bu kesinlikleri sorgulamamızı sağlıyor. Binlerce yıl önce yaşamış insanların evlerine, kullandıkları eşyalara, yerleşim düzenlerine bakarken yalnızca onların nasıl yaşadığını değil, bizim bugün nasıl yaşadığımızı da düşünmeye başlıyoruz. Kitapta geçmişe dönmemin nedeni bugünü açıklayan kolay cevaplar bulmak değil; bugün sormayı unuttuğumuz soruları yeniden hatırlamak.

**Arkeolojik buluntular bize geçmişteki çocukların hayatı hakkında ne anlatabilir?**

Bazı şeyleri anlatabilir, bazılarını ise hiçbir zaman bütünüyle öğrenemeyebiliriz. Bir yerleşimdeki evlerin düzenini, gündelik kullanım eşyalarını, beslenmeye ve bakım pratiklerine ilişkin izleri inceleyebiliriz. Fakat o evde yaşayan bir çocuğun ne düşündüğünü, annesinden hangi sözü duyduğunu ya da geceleri neden korktuğunu aynı kesinlikle bilemeyiz.

Benim için arkeolojinin en önemli taraflarından biri, bize bilginin sınırlarını da hatırlatması. Bir buluntunun söyledikleriyle bizim ona yüklemek istediğimiz anlamı ayırmak zorundayız. Geçmişin çocuklarını bugünün çocukları gibi düşündüğümüzde onları gerçekten anlamış olmuyoruz. Bazen bilmediğimizi kabul etmek, araştırmanın en dürüst başlangıcıdır.

**Kitabınızda aile tarihini anlatırken kadın emeği ve bakım sorumluluğu üzerinde de duruyorsunuz. Bunun çocuklukla bağlantısı nedir?**

Bir çocuğun hayatı yalnızca kendisine gösterilen sevgiyle şekillenmiyor. O sevginin yaşanabildiği koşullar da önemli. Evde kimin çalıştığı, kimin bakım üstlendiği, hangi ihtiyaçların karşılanabildiği, aile üyelerinin birbirlerine ne kadar zaman ayırabildiği çocukların dünyasını etkiliyor.

Tarih anlatılarında büyük yapılar, önemli olaylar ve iktidar ilişkileri daha görünür olabiliyor. Oysa hayatı sürdüren gündelik emek de toplumun tarihinin parçası. Yemek hazırlayan, hastaya bakan, çocuğu büyüten, bilgiyi kuşaktan kuşağa aktaran insanların emeğini dışarıda bırakırsak eksik bir tarih anlatmış oluruz. Bugün de aileleri değerlendirirken görünmeyen bu emeği hesaba katmamız gerekiyor.

**Bir çocuğun hikâyesi sizce kendi doğumundan önce mi başlıyor?**

Bir anlamda evet. Çünkü çocuk dünyaya geldiğinde onu karşılayan ailenin zaten bir geçmişi var. Anne babasının çocukluğu, kuşaklar boyunca taşınan alışkanlıklar, ekonomik koşullar, konuşulabilen ve konuşulamayan meseleler onun büyüyeceği ortamı etkiliyor.

Ama burada dikkatli olmamız gereken bir nokta var: Çocuk, kendisinden önce yaşananların yalnızca devamı değildir. Kendi karşılaşmaları, tercihleri, itirazları ve gelişen kişiliği vardır. Geçmişin etkisini kabul ederken insanın değişebilme imkânını ortadan kaldırmamalıyız. Kitap boyunca bu iki gerçeği birlikte düşünmeye çalıştım.

**Arkeoloji ile edebiyatı aynı anlatının içinde buluşturmak hangi güçlükleri doğuruyor?**

Bilimsel araştırmanın doğruluk ve kanıt sorumluluğu var. Edebiyatın ise insan deneyimini hissettirebilmek için kullandığı başka imkânlar bulunuyor. Bu ikisini birbirinin yerine koymak istemedim.

Bir araştırmanın sonuçlarını aktarırken onun söylemediği şeyi söyleyemem. Ama bir evin sessizliğini, çocuğun okuldan dönüşünü ya da yıllar sonra hatırlanan bir aile sözünü anlatırken yalnızca akademik dil yeterli olmayabiliyor.

Edebî anlatı, bilimsel bulgunun kanıtı değildir. Ancak okurun o bulgunun insan hayatındaki karşılığını düşünmesine yardımcı olabilir. Benim aradığım denge buydu.

**İnsanlığın ilk yerleşimlerinden başlayan anlatı nasıl olup da günümüzün akran zorbalığına ulaşıyor?**

İlk bakışta birbirinden uzak konular gibi görünebilir. Ama ortak bir soru var: Çocuklar hangi koşullarda büyüyor?

Geçmişte insanların birlikte yaşama biçimlerine bakarken bakım, güvenlik, aidiyet ve sorumluluk ilişkilerini düşünüyoruz. Bugün ise okullar, dijital ortamlar, arkadaş grupları ve kamu kurumları çocukların hayatında belirleyici olabiliyor.

Göbeklitepe'deki bir buluntunun bugünün akran zorbalığını açıkladığını iddia etmiyorum. Böyle bir iddia bilimsel olarak doğru olmaz. Fakat insanın birlikte yaşama biçimlerinin değiştiğini görmek, bugün alıştığımız düzenin eksiklerini sorgulamak için bize yeni bir bakış açısı sunabilir.

**Kitabı bitiren okurun geçmişe mi, bugüne mi bakmasını istiyorsunuz?**

Her ikisine de. Geçmişi anlamaya çalışırken bugünkü hayatımızın tek mümkün hayat olmadığını fark edebiliriz. Kendi çocukluğumuzu hatırladığımızda ise bugün çocuklara nasıl davrandığımızı yeniden değerlendirebiliriz.

Okurun kitabı bitirdiğinde kesin bir cevap bulmasını beklemiyorum. Belki ailesinin geçmişine ilişkin daha önce sormadığı bir soru soracak. Belki bir çocuğun davranışını başka türlü değerlendirecek. Belki de sevdiği bir insanın bilmediği yanları olabileceğini kabul edecek. Bence anlamaya çalışmak böyle başlıyor.

---

**Kitap:** *Benim Çocuğum Yapmaz Deme* 

**Yazar:** Prof. Dr. Derya Berrak 

**Yayınevi:** Cinius Yayınları 

**İmza günü:** 12 Aralık 2026, 16.00–18.00, TÜYAP İstanbul Kitap Fuarı 

**Web:** www.deryaberrak.com